İtkinin böyük hissəsi oğurluq deyil — nizamsızlıqdır. Amma nəticə eynidir: pul yoxa çıxır. İtkinin ən çox yarandığı nöqtələri və hər biri üçün nəzarət üsulunu nəzərdən keçirək.
1. Endirim
Kassir 20% endirim edir, müştəridən tam məbləği alır, fərqi cibinə qoyur. Nəzarət: kassirin endirim limiti 0–5% aralığında olsun, daha böyük endirim məsul şəxsin təsdiqini tələb etsin. Ay sonunda «kassir üzrə endirim» hesabatına baxın — bir nəfərdə anormal yüksək rəqəm varsa, səbəbini soruşun.
2. Satışın ləğvi
Satış edilir, pul alınır, sonra çek ləğv olunur. Nəzarət: ləğv əməliyyatı səbəb tələb etməli və audit jurnalında silinməz şəkildə qalmalıdır. Gündə 2-3 ləğv normaldır, 15 ləğv deyil.
3. Qaytarma
Real qaytarma olmadan sistemdə qaytarma yazılır və nağd çıxır. Nəzarət: qaytarma yalnız orijinal satışa bağlı edilsin, məbləğ və miqdar orijinaldan böyük ola bilməsin.
4. Növbə fərqi
Növbə bağlananda sistem məbləği ilə fiziki sayılan nağd müqayisə edilməlidir. Kiçik fərqlər (±1-2 AZN) qaçılmazdır, sistemli fərq isə siqnaldır. Fərq kassirin özü tərəfindən deyil, sistem tərəfindən hesablanmalıdır — kassir yalnız saydığı məbləği daxil edir.
5. Anbardan sənədsiz çıxış
«Bir qutu götürdüm, sonra yazaram» — ən çox itkinin mənbəyi. Nəzarət: anbardan çıxış yalnız sənədlə mümkün olsun, qalığı əl ilə dəyişmək icazəsi yalnız sahibə verilsin.
6. Qiymətin dəyişdirilməsi
Kassada qiymətin əl ilə dəyişdirilməsi bağlanmalı və ya təsdiqə bağlanmalıdır. Qiymət yalnız məhsul kartından, səlahiyyətli istifadəçi tərəfindən dəyişməlidir.
Nəzarətin əsası: dəyişdirilə bilməyən jurnal
Bütün bu tədbirlərin təməli audit jurnalıdır: kim, nə vaxt, hansı IP-dən, nə etdi. Jurnal yazıları redaktə və silinmə üçün bağlı olmalıdır — əks halda nəzarətin mənası qalmır.
İnsani tərəf
Nəzarət sisteminin məqsədi işçini günahlandırmaq deyil, şübhəni aradan qaldırmaqdır. Şəffaf sistemdə vicdanlı kassir də özünü rahat hiss edir — çünki hər əməliyyatın izi var.